कॅनडातील मॉन्ट्रियल येथील मॅकगिल विद्यापीठातील पोस्टडॉक्टोरल संशोधक आणि या अभ्यासाचे प्रमुख लेखक मॅट फिलिंगिम यांनी सांगितले की, महिलांना पुरुषांपेक्षा अधिक वेदना का जाणवतात, याचे नेमके कारण अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. मात्र, यामागे अनेक जैविक आणि इतर घटकांचा एकत्रित परिणाम असण्याची शक्यता आहे. त्यांच्या मते, वेदनांमधील या फरकामागे एकच कारण नसावे. प्राण्यांवरील काही संशोधनांतही वेदना जाणवण्याच्या प्रक्रियेत स्त्री आणि पुरुषांमध्ये जैविक फरक असल्याचे संकेत मिळाले आहेत. काही अभ्यासांनुसार, वेदनांबाबत अतिसंवेदनशीलता निर्माण होण्याच्या प्रक्रियेत नर आणि मादी वेगवेगळ्या रोगप्रतिकारक यंत्रणांचा वापर करू शकतात. या नव्या अभ्यासातील महत्त्वाची बाब म्हणजे शरीराच्या सर्व ११ भागांमध्ये महिलांनी पुरुषांपेक्षा अधिक वेदना नोंदवल्या. मात्र, वेदनांच्या प्रकारानुसार दोघांमधील फरकाचे प्रमाण वेगवेगळे होते. त्यामुळे या फरकामागे एकच सार्वत्रिक जैविक यंत्रणा कारणीभूत असल्याचे म्हणता येत नाही.
महिलांना अधिक वेदना जाणवण्यामागे कोणती कारणे?
या अभ्यासात सहभागी नसलेल्या अमेरिकेतील सिनसिनाटी विद्यापीठाच्या वैद्यकीय विभागातील सहयोगी प्राध्यापक आणि वेदना उपचारतज्ज्ञ डॉ. शुचिता गर्ग यांनी या निष्कर्षांवर भाष्य केले. त्यांच्या मते, महिलांमध्ये वेदनांचे प्रमाण अधिक असण्यामागे जैविक, हार्मोनल आणि मनोसामाजिक घटक कारणीभूत असू शकतात.चेहऱ्यावरील वेदना, पोटदुखी, डोकेदुखी आणि तीव्र लक्षणांच्या बाबतीत स्त्री-पुरुषांमधील फरक अधिक ठळक असल्याचे त्यांनी नमूद केले. मायग्रेन, जबड्याच्या सांध्याशी संबंधित वेदना आणि अंतर्गत अवयवांमधून जाणवणाऱ्या वेदनांचे प्रमाणही महिलांमध्ये अधिक असू शकते. या स्थितींचा संबंध प्रजननक्षम वयाशी असल्याचे संशोधनातून सूचित होते.
तारुण्यावस्थेतील शारीरिक बदल आणि लैंगिक हार्मोन्स यांचाही मुला-मुलींमध्ये वेदना जाणवण्याच्या फरकावर परिणाम होऊ शकतो.याशिवाय, मज्जासंस्थेशी संबंधित वेदनांमध्ये रोगप्रतिकारक पेशींची भूमिका महत्त्वाची असू शकते. काही पूर्ववैद्यकीय संशोधनांनुसार, पुरुषांमध्ये मायक्रोग्लिया नावाच्या पेशी, तर महिलांमध्ये टी-पेशी वेदनांच्या प्रक्रियेत वेगवेगळ्या प्रकारे सहभागी होऊ शकतात. मात्र, या निष्कर्षांना पुष्टी देण्यासाठी अधिक संशोधन आवश्यक आहे.
मासिक पाळीतील तीव्र वेदना, एंडोमेट्रिओसिस आणि श्रोणीच्या भागातील वेदना यांसारख्या महिलांमध्ये आढळणाऱ्या विशिष्ट स्थितींमुळेही पोटाच्या भागातील वेदनांचे प्रमाण वाढू शकते. फायब्रोमायल्जियासारख्या आजारांमध्ये वेदनांची तीव्रता वाढण्याची प्रक्रिया महिलांमध्ये अधिक प्रमाणात दिसून येते. नैराश्य, चिंता, मानसिक आघात, कुटुंबाची काळजी घेण्याचा ताण तसेच आजाराचे निदान आणि उपचार मिळण्यास होणारा विलंब या मनोसामाजिक घटकांचाही वेदनांच्या अनुभवावर परिणाम होऊ शकतो, असे तज्ज्ञांनी नमूद केले.
वयाच्या ५५ वर्षांपूर्वी वेदनांच्या प्रमाणात झपाट्याने वाढ
या अभ्यासातील आणखी एक महत्त्वाचा निष्कर्ष म्हणजे स्त्री आणि पुरुष दोघांमध्येही वयाच्या २० ते ५५ वर्षांदरम्यान स्नायू आणि हाडांशी संबंधित वेदनांचे प्रमाण तुलनेने वेगाने वाढते. मात्र, सर्वाधिक वेदना नोंदवण्याचे प्रमाण साधारणपणे वयाच्या ७५ वर्षांनंतर किंवा त्या आसपास दिसून येते. अभ्यासातील सर्व ११ शारीरिक भागांमध्ये वयाच्या ५५ वर्षांपूर्वी वेदना नोंदवणाऱ्या लोकांच्या प्रमाणात सर्वाधिक वेगाने वाढ होत असल्याचे आढळले. मात्र, याचा अर्थ वयाच्या ५५ वर्षांपूर्वी वेदना सर्वाधिक असतात, असा नाही, असे मॅट फिलिंगिम यांनी स्पष्ट केले. या वयोगटात वेदना जाणवत असल्याचे सांगणाऱ्या लोकांच्या प्रमाणात सर्वाधिक वेगाने वाढ होते, असा त्याचा अर्थ आहे.
पाठदुखी, नितंब आणि गुडघेदुखी यांसारख्या काही समस्यांचे प्रमाण वाढत्या वयाबरोबर अधिक काळ वाढत राहू शकते. या वाढीमागील नेमकी कारणे अद्याप स्पष्ट नसली, तरी तरुण आणि मध्यम वयात वेदनांना कारणीभूत ठरणारे अनेक घटक एकत्रित होऊ लागतात, असे संशोधकांचे मत आहे. यामध्ये शारीरिक श्रम, दुखापती, वजन वाढणे, चयापचयाशी संबंधित आजार, मानसिक ताण आणि शरीरावर वारंवार पडणारा ताण यांचा समावेश होतो. वय वाढेपर्यंत यांपैकी अनेक घटकांचा एकत्रित परिणाम शरीरावर झालेला असू शकतो.
वेदना प्रतिबंधासाठी लवकर उपाययोजना आवश्यक
तज्ज्ञांच्या मते, वेदनांचे प्रमाण वाढण्यापूर्वीच प्रतिबंधात्मक उपाय सुरू करणे महत्त्वाचे आहे. विशेषतः वयाच्या २० ते ४० वर्षांदरम्यान वेदनांना कारणीभूत ठरणारे घटक ओळखून त्यावर काम करणे उपयुक्त ठरू शकते.वेदनांवर उपचार करताना प्रत्येक व्यक्तीच्या स्थितीनुसार स्वतंत्र दृष्टिकोन स्वीकारणे आवश्यक आहे. त्यासाठी वेदनांचे संभाव्य कारण शोधणे, शारीरिक हालचाली वाढवणे, आवश्यकतेनुसार मानसोपचार घेणे आणि जोखीम वाढवणाऱ्या घटकांमध्ये बदल करणे महत्त्वाचे आहे. वेदना व्यवस्थापनासाठी एकाच उपचारपद्धतीवर अवलंबून न राहता विविध उपायांचा एकत्रित वापर अधिक परिणामकारक ठरू शकतो.
दीर्घकालीन वेदना दुर्लक्षित करू नका
दीर्घकाळ वेदना जाणवत असल्यास त्या सहन करत राहणे किंवा केवळ औषधांच्या मदतीने दडपण्याचा प्रयत्न करणे योग्य नाही, असा सल्ला क्रीडा न्यूरोलॉजिस्ट डॉ. व्हर्नन विल्यम्स यांनी दिला. त्यांच्या मते, वेदनांचे नेमके कारण आणि प्रकार समजून घेण्यासाठी वैद्यकीय तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे. त्यानंतर फिजिओथेरपी, व्यायाम, वर्तनाशी संबंधित उपचारपद्धती, माइंडफुलनेस आणि गरजेनुसार औषधोपचार यांचा समावेश असलेली उपचारयोजना आखता येते. दीर्घकालीन वेदना ही गुंतागुंतीची समस्या असली, तरी ती कायमस्वरूपी राहीलच असे नाही, असेही त्यांनी स्पष्ट केले.
डॉ. गर्ग यांनी नियमित व्यायामाचे महत्त्व अधोरेखित केले. व्यायामामुळे वेदना कमी होण्यास, शारीरिक कार्यक्षमता सुधारण्यास आणि एकूण आरोग्य चांगले राहण्यास मदत होते. कोणता व्यायाम सर्वोत्तम आहे, यापेक्षा नियमितपणे व्यायाम करण्याची सवय अधिक महत्त्वाची आहे. दीर्घकालीन स्नायू आणि हाडांशी संबंधित वेदनांवर उपचार करताना संज्ञानात्मक वर्तन उपचारपद्धती (CBT) आणि अ‍ॅक्सेप्टन्स अँड कमिटमेंट थेरपी यांचाही उपयोग होऊ शकतो. या उपचारपद्धती मज्जासंस्था वेदनांवर कशी प्रक्रिया करते, यावर परिणाम करतात. याचा अर्थ वेदना केवळ मनात निर्माण झालेल्या असतात, असा होत नाही.
पुरेशी झोप, धूम्रपान टाळणे, वजन नियंत्रणात ठेवणे आणि मानसिक आरोग्याची काळजी घेणे हे घटकही वेदनांची तीव्रता कमी करण्यासाठी महत्त्वाचे ठरू शकतात. उपचारांचे उद्दिष्ट केवळ सर्व वेदना पूर्णपणे नाहीशा करणे एवढेच नसावे. त्याऐवजी हालचाल सुधारवणे, दैनंदिन कामे सहज करता येणे, जीवनमान उंचावणे आणि कामावर पुन्हा नियमितपणे जाता येणे यांसारख्या उद्दिष्टांवरही लक्ष केंद्रित करावे, असे तज्ज्ञांनी सांगितले.
जागतिक स्तरावर संशोधनासाठी अधिक माहितीची गरज
या अभ्यासामुळे आयुष्याच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांमध्ये वेदना कशा बदलतात, याचा विचार करून प्रतिबंधात्मक उपाययोजना आखण्यास मदत होऊ शकते. विशेषतः वेदनांचे प्रमाण झपाट्याने वाढण्यापूर्वीच योग्य हस्तक्षेप केल्यास भविष्यातील त्रास कमी करण्याची संधी मिळू शकते. मात्र, जगातील अनेक भागांमधील वेदनांसंबंधी माहिती अद्याप अपुरी आहे. विशेषतः उप-सहारा आफ्रिका, आग्नेय आशिया आणि मानवी विकास निर्देशांक कमी असलेल्या प्रदेशांतील पुरेसा संशोधन डेटा उपलब्ध नसल्याचे संशोधकांनी नमूद केले.
माहिती संकलनासाठी मर्यादित संसाधने, मोठ्या प्रमाणावरील दीर्घकालीन अभ्यासांचा अभाव, संशोधनासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधांची कमतरता आणि उपलब्ध माहितीचा पुढील विश्लेषणासाठी वापर करण्यात येणाऱ्या अडचणी ही त्यामागील काही कारणे आहेत. त्यामुळे वेदनांचे प्रमाण, त्यामागील कारणे आणि त्यावरील प्रभावी उपचार समजून घेण्यासाठी विविध देशांमध्ये अधिक संशोधन आणि व्यापक माहिती संकलनाची आवश्यकता असल्याचे संशोधकांनी स्पष्ट केले.
