डॉ. डी. वाय. पाटील (दादा ) हे केवळ राजकीय, शिक्षण आणि सामाजिक क्षेत्रासाठी योगदान देणारे तपस्वी नव्हते तर त्यांच्या ठायी अनेक सद्गुणांची संपत्ती होती. एकविसाव्या शतकात विज्ञान-तंत्रज्ञानाची कास धरणारे दादा तितकेच आध्यात्मिक होते. शेगावचे परमपूज्य श्री गजानन महाराज, नृसिंहवाडीचे परमपूज्य श्री म्हादबा पाटील महाराज, यमकनमर्डीचे श्री काका महाराज ही त्यांची श्रद्धास्थाने होती. आध्यात्मिक वृत्तीमुळे दादांच्या बुद्धीला करुणेचा स्पर्श लाभल्यामुळे ते अधिक मानवतावादी बनले व आपल्या संस्थेमध्ये नीतीला प्राधान्य देऊन हजारो गरजू मुलांना मोफत शिक्षणाची संधी दिली. तेच विद्यार्थी आज देश-परदेशांत त्यांच्या विचारांचा वसा आणि वारसा जपत आहेत. साधेपणा, सत्य, प्रामाणिकपणा व ध्येयपूर्तीची जिद्द या गुणांमुळे दादा हे समाजात विश्वासाचे आणि उच्च जीवन-मूल्यांचे प्रतीक होते. “Ego is the death of life; the death of ego is real life.” या एका वाक्यातून त्यांनी सांगितलेले जीवनाचे तत्त्वज्ञान येणाऱ्या प्रत्येक पिढीला प्रेरणा देत राहील….अशा ध्येयवादी शिक्षणतपस्वी व्यक्तिमत्वाला जयंतीनिमित्त अभिवादन !
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
राजकारणापासून शिक्षण क्षेत्रापर्यंतचा अखंड प्रवास
कोल्हापूर जिल्ह्यातील कसबा बावड्यातील शेतकरी पाटील कुटुंबात 22 ऑक्टोबर 1935 साली जन्माला आलेल्या डॉ. डी. वाय.पाटील यांनी आपल्या सार्वजनिक जीवनाची सुरुवात स्थानिक राजकारणातून केली. कोल्हापूरचे महापौर म्हणून काम केल्यानंतर त्यांनी महाराष्ट्र विधानसभेत लोकप्रतिनिधी म्हणूनही जबाबदारी सांभाळली. पुढे सक्रिय राजकारणापेक्षा शिक्षण क्षेत्रातील संस्थात्मक उभारणीला त्यांनी प्राधान्य दिले. सार्वजनिक जीवनातील अनुभवाचा उपयोग समाजाच्या दीर्घकालीन आणि शास्वत विकासासाठी करण्याचा त्यांचा निर्णय महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक विकासासाठी मैलाचा दगड ठरला. शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी माध्यम मानून त्यासाठी आयुष्यभर कार्य करणारे, सर्वसामान्य विद्यार्थ्यांसाठी उच्च शिक्षणाच्या संधी विस्तारण्याचा ध्यास घेणारे आणि राजकीय, शिक्षण, आरोग्य, क्रीडा व सार्वजनिक जीवनात संस्थात्मक कार्याचा भक्कम वारसा निर्माण करणारे पद्मश्री डॉ. डी. वाय. पाटील हे महाराष्ट्राच्या आधुनिक शैक्षणिक विकासातील महान तपस्वी होते. त्यांच्या कर्तृत्वाची ओळख केवळ त्यांनी उभारलेल्या संस्थांमधून होत नाही, तर शिक्षणाच्या माध्यमातून हजारो कुटुंबांच्या प्रगतीची दारे खुली करण्याच्या त्यांच्या दूरदृष्टीतून होते.
शिक्षण सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवण्याची दूरदृष्टी
व्यावसायिक शिक्षणाच्या संधी मर्यादित असलेल्या काळात अभियांत्रिकी, वैद्यकीय आणि इतर व्यावसायिक अभ्यासक्रमांचे शिक्षण अधिकाधिक विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवण्याची गरज डॉ. पाटील यांनी ओळखली. त्यांनी विविध शैक्षणिक संस्था आणि विद्यापीठांचे विस्तृत जाळे उभे राहिले. अभियांत्रिकी, वैद्यकीय शिक्षण, दंतवैद्यक, औषधनिर्माणशास्त्र, व्यवस्थापन आणि इतर व्यावसायिक अभ्यासक्रमांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना विविध करिअरच्या संधी उपलब्ध झाल्या. डॉ. पाटील यांच्या दृष्टिकोनाचे वैशिष्ट्य म्हणजे शिक्षणाकडे केवळ पदवी मिळवण्याचे साधन म्हणून न पाहता, व्यक्तीच्या स्वावलंबनाचा आणि समाजाच्या प्रगतीचा पाया म्हणून पाहणे. ग्रामीण भागातील तसेच सर्वसामान्य कुटुंबांतील विद्यार्थ्यांनाही गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाच्या माध्यमातून प्रगती करता यावी, हा त्यांच्या संस्थात्मक कार्यामागील महत्त्वाचा विचार होता.
संस्थांची उभारणी नव्हे, संधींची निर्मिती
एखादी शैक्षणिक संस्था उभारणे आणि त्या संस्थेच्या माध्यमातून समाजात दीर्घकालीन बदल घडवणे, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. डॉ. पाटील यांच्या कार्याचे महत्त्व या दुसऱ्या पैलूमध्ये अधिक ठळकपणे दिसते. त्यांनी उभारलेल्या शैक्षणिक व्यवस्थेमुळे विद्यार्थ्यांना विविध व्यावसायिक क्षेत्रांत प्रवेश करण्यासाठी व्यासपीठ उपलब्ध झाले. शिक्षणाचा विस्तार करताना आरोग्यसेवेलाही त्यांनी महत्त्व दिले. वैद्यकीय महाविद्यालये, रुग्णालये आणि आरोग्यविषयक सुविधांच्या उभारणीमुळे शिक्षण व आरोग्य या परस्परपूरक क्षेत्रांमध्ये संस्थात्मक विकासाला चालना मिळाली. शिक्षणातून कुशल मनुष्यबळ घडवणे आणि आरोग्यसेवेद्वारे समाजाच्या गरजांना प्रतिसाद देणे, या दोन्ही बाबी त्यांच्या व्यापक विकासदृष्टीचा भाग होत्या.
शिक्षणासोबत क्रीडा आणि सामाजिक विकासावर भर
डॉ. पाटील यांच्या कार्याचा विस्तार शिक्षण आणि आरोग्यापुरता मर्यादित राहिला नाही. क्रीडा क्षेत्रासाठी पायाभूत सुविधा उभारणे, विद्यार्थ्यांना विविध क्षेत्रांत आपली क्षमता सिद्ध करण्याची संधी देणे आणि सामाजिक उपक्रमांना प्रोत्साहन देणे, या दिशांनीही त्यांनी काम केले. त्यांच्या कार्यातून एक महत्त्वाचा विचार पुढे येतो—समाजाचा विकास घडवण्यासाठी केवळ शैक्षणिक पदव्या पुरेशा नसतात; त्यासोबत आरोग्य, कौशल्य, क्रीडा, मूल्यशिक्षण आणि सामाजिक जबाबदारी यांचाही विकास आवश्यक असतो. विविध क्षेत्रांमध्ये संस्थांची उभारणी करण्यामागे ही व्यापक भूमिका दिसून येते.
राष्ट्रीय पातळीवरही उठवला कार्याचा ठसा…
शैक्षणिक क्षेत्रातील कार्याबरोबरच डॉ. पाटील यांनी सार्वजनिक जीवनातही महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळल्या. महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य म्हणून काम केल्यानंतर त्यांनी पुढे त्रिपुरा आणि बिहारचे राज्यपाल म्हणून जबाबदारी पार पाडली. पश्चिम बंगालच्या राज्यपालपदाची अतिरिक्त जबाबदारीही त्यांनी सांभाळली. राजकीय अनुभव, प्रशासकीय जबाबदारी आणि शिक्षण क्षेत्रातील दीर्घकालीन कार्य यांचा संगम त्यांच्या सार्वजनिक जीवनात दिसून येत असे. विविध स्तरांवर काम करताना समाजाच्या गरजा समजून घेणे आणि संस्थात्मक माध्यमातून त्यांना प्रतिसाद देणे, ही त्यांच्या कार्यशैलीची महत्त्वाची बाजू होती. त्यांच्या चौफेर समाजाभिमुख कार्याची दखल घेऊन अमेरिकेतील ख्यातनाम अॅरिझोना विद्यापीठाने व वर्ल्ड युनिव्हर्सिटीने त्यांना १९८५ मध्ये डी. लिट. पदवी दिली. तर ब्रिटनच्या नॉटिंगहॅम ट्रेंट युनिव्हर्सिटीने १९९६ ला त्यांना मानाची डॉक्टरेट पदवी प्रदान केली. कोल्हापूरच्या शिवाजी विद्यापीठाने २०१५ मध्ये त्यांना “मानद डॉक्टरेट” ही पदवी देऊन आपल्या भूमिपुत्राचा सन्मान केला. भारत सरकारने त्यांना १९९१ मध्ये ‘पद्मश्री’ या पुरस्काराने त्यांना सन्मानित करून देशपातळीवर त्यांच्या कार्याचा गौरव केला. डॉ. डी. वाय. पाटील यांचे कर्तृत्व हे एका व्यक्तीच्या यशापुरते मर्यादित नव्हते; ते शिक्षणाला समाजाच्या प्रगतीशी जोडणाऱ्या विचाराचे उदाहरण होते. त्यांनी उभारलेल्या संस्थांमधून घडलेल्या विद्यार्थ्यांचे योगदान, शिक्षणाच्या विस्तारासाठी निर्माण केलेल्या संधी आणि सार्वजनिक जीवनातील त्यांचा प्रवास यांतून त्यांच्या कार्याचा व्यापक आवाका स्पष्ट होतो. शिक्षण हे परिवर्तनाचे साधन आहे, हा त्यांनी प्रत्यक्ष कृतीतून मांडलेला विचारच त्यांच्या दूरदृष्टीची सर्वांत महत्त्वाची ओळख ठरतो. समाजासाठी अखंड आयुष्य वेचणाऱ्या ‘ज्ञानयात्री’ला पुन्हा एकदा अभिवादन !
