पुणे : लोककला, लावणी, रंगभूमी आणि मराठी चित्रपटसृष्टीत आपल्या अभिनयाचा व नृत्यकलेचा ठसा उमटविणाऱ्या ज्येष्ठ अभिनेत्री व नृत्यांगना मधू कांबीकर (वय ७३) यांचे सोमवारी (१२ ऑक्टोबर) दीर्घ आजाराने पुण्यात निधन झाले. येरवडा येथील निवासस्थानी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. २०१६ मध्ये पक्षाघाताचा झटका आल्यानंतर त्या गंभीर आजारी होत्या. त्यांच्या निधनाने मराठी चित्रपटसृष्टीसह लावणी आणि रंगभूमीच्या क्षेत्रात शोककळा पसरली आहे. त्यांच्या पश्चात मुलगा, सून आणि नातवंडे असा परिवार आहे.
मधू कांबीकर यांचे पार्थिव अंत्यदर्शनासाठी पुण्यातील शास्त्रीनगर, येरवडा येथे ठेवण्यात आले होते. त्यानंतर सोमवारी सायंकाळी त्यांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले. यावेळी साहित्य, कला आणि लोककला क्षेत्रातील विविध मान्यवर उपस्थित होते. त्यामध्ये विठ्ठल वाघ, महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे कोषाध्यक्ष प्रदीप निफाडकर, सुरेश वैराळकर आणि शाहीर दादा पासलकर यांचा समावेश होता. २०१६ मध्ये मराठी रंगभूमीशी संबंधित एका कार्यक्रमात नृत्य सादर करताना मधू कांबीकर अचानक चक्कर येऊन कोसळल्या होत्या. त्यानंतर त्यांच्या मेंदूवर शस्त्रक्रिया करण्यात आली. मात्र, प्रकृतीत अपेक्षित सुधारणा झाली नाही. गेल्या अनेक वर्षांपासून त्या गंभीर आरोग्यसमस्यांशी झुंज देत होत्या.
तमाशाच्या फडातून सुरू झाला कलाप्रवास
मधू कांबीकर यांचा जन्म २८ जुलै १९५३ रोजी बीड जिल्ह्यातील गेवराई तालुक्यातील मालेगाव येथे झाला. त्यांचे मूळ नाव मधू वामन जाधव होते. वडील कलाकार असल्यामुळे लहानपणापासूनच त्यांच्यावर कलेचे संस्कार झाले. शिक्षणापेक्षा कलेत अधिक रस असल्याने त्यांनी तमाशाच्या फडातून आपल्या कलाप्रवासाला सुरुवात केली. वयाच्या अवघ्या १३-१४व्या वर्षापासून त्यांनी पांडुरंग घोटीकर आणि लावणीसम्राज्ञी लक्ष्मीबाई कोल्हापूरकर यांच्याकडून तमाशाचे धडे घेतले. पुढे आपल्या नृत्यकौशल्याच्या आणि अभिनयाच्या जोरावर त्यांनी लोककला व चित्रपटसृष्टीत स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.
‘शापित’मुळे मिळाली विशेष ओळख
दिग्दर्शक राजदत्त यांच्या ‘शापित’ या चित्रपटामुळे मधू कांबीकर यांना विशेष ओळख मिळाली. त्यानंतर ‘राघू मैना’, ‘हेच माझं माहेर’, ‘एक होता विदूषक’, ‘रावसाहेब’, ‘झपाटलेला’, ‘झपाटलेला २’, ‘स्त्री जन्मा ही तुझी कहाणी’, ‘मला घेऊन चला’, ‘येऊ का घरात’, ‘बिनकामाचा नवरा’, ‘धोंडी धोंडी पाणी दे’, ‘डेबू’, ‘संत गाडगे महाराज’, ‘संघर्ष जीवनाचा’ आणि ‘आभ्राण’ अशा अनेक चित्रपटांतून त्यांनी आपल्या अभिनयाची छाप उमटवली. ‘एक होता विदूषक’मधील भूमिका, ‘झपाटलेला’ चित्रपटातील लक्ष्याच्या आईची व्यक्तिरेखा आणि ‘डेबू’ चित्रपटातील संत गाडगे महाराज यांच्या आईची भूमिका विशेष गाजली. गंभीर, भावनिक आणि विनोदी अशा विविध प्रकारच्या भूमिका समर्थपणे साकारत त्यांनी प्रेक्षकांच्या मनात स्थान निर्माण केले.
हिंदी चित्रपट आणि रंगभूमीवरही ठसा
मधू कांबीकर यांनी मराठी चित्रपटांबरोबरच हिंदी चित्रपटसृष्टीतही काम केले. ‘हम दोनो’, ‘सातवाँ आसमान’, ‘अपनापन’, ‘यशवंत’ आणि ‘शोला और शबनम’ यांसारख्या हिंदी चित्रपटांमध्ये त्यांनी भूमिका साकारल्या. गुजराती चित्रपट ‘साद’मधील त्यांच्या अभिनयाचेही कौतुक झाले. रंगभूमीवरही त्यांनी विविध भूमिका साकारल्या. ‘पुत्रकामेष्टी’, ‘पेईंग गेस्ट’, ‘चंद्र जिथे उगवत नाही’, ‘आकाश पेलताना’, ‘सूर राहू दे’, ‘लावणी भुलली अभंगाला’, ‘आमदार सौभाग्यवती’, ‘फुलवंती’ आणि ‘सखी माझी लावणी’ या नाटकांमधून त्यांनी आपले अभिनयकौशल्य सिद्ध केले.
तमाशा, लोकनाट्य आणि पारंपरिक लावणीच्या माध्यमातून त्यांनी महाराष्ट्राच्या लोककलेची परंपरा जपली. दादू इंदुरीकर यांच्या ‘गाढवाचं लग्न’, ‘विच्छा माझी पुरी करा’ आणि ‘मुजरा घ्या सरकार’ यांसारख्या लोकनाट्यांशीही त्यांचे नाव जोडले गेले. याशिवाय ‘होळी रे होळी’, ‘सर्जा राजा’, ‘वैभव’, ‘श्रावणधारा’ आणि ‘मुक्ती’ या दूरदर्शन मालिकांमधूनही त्या प्रेक्षकांच्या भेटीला आल्या.
राज्य पुरस्कारांनी गौरव
मधू कांबीकर यांच्या अभिनयाची दखल घेत महाराष्ट्र शासनाच्या राज्य चित्रपट पुरस्कारांसह विविध पुरस्कारांनी त्यांचा गौरव करण्यात आला. ‘हेच माझं माहेर’ या चित्रपटासाठी १९८५ मध्ये, तर ‘रावसाहेब’ या चित्रपटासाठी १९९६ मध्ये त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा राज्य चित्रपट पुरस्कार मिळाला. ‘साद’ या गुजराती चित्रपटातील संवादरहित अभिनयासाठीही त्यांना गुजरात राज्य शासनाचा पुरस्कार मिळाला होता. लोककला, लावणी, रंगभूमी आणि चित्रपट अशा विविध क्षेत्रांत आपल्या कलेचा ठसा उमटविणाऱ्या मधू कांबीकर यांच्या निधनाने मराठी कलाविश्वाची मोठी हानी झाली आहे.
